Trần Hùng Thắng,

học viên Cao học K18 Trường ĐHSP Hà Nội.

TÍNH CỔ TÍCH TRONG TRUYỆN NGẮN

"HOÀNG TỬ ĐỒNG XANH" CỦA O.HENRY 

Hoàng tử đồng xanh (1)là câu chuyện kể về cô bé Lena Hildesmuller bị ép buộc phải làm việc cực nhọc trong khách sạn Quarrymen. Cô bé mười một tuổi, "gầy còm và thiếu ăn", hàng ngày phải "làm việc quần quật" những công việc của người lớn như: "lau sàn nhà, rửa bát, dọn giường, mang củi và nước ...đến nỗi "lưng và tay chân cô đều nhức mỏi". Thế nhưng cô bé vẫn bị đối xử một cách tàn tệ . "Nhưng nỗi nhức nhối trong tim làm cô khổ nhất" là bị bà chủ nhà lấy đi mất cuốn truyện cổ Grimm mà bác Leo cho cô vì bà ta cho rằng công nhân không được đọc sách ban đêm, "sẽ bị mất ngủ và không hăng hái làm việc ngày hôm sau". Qua các câu chuyện cổ tích, cô bé cảm thấy được an ủi vì gặp những số phận giống như mình. Nó đã giúp cho Lena tin tưởng vào một ngày nào đó có một vị hoàng tử hay một bà tiên sẽ đến "cứu cô khỏi cảnh khốn cùng." Cuốn truyện đã giúp cho cô "lấy lại can đảm và sức mạnh" sau mỗi đêm. Rồi một ngày cô bé bị ốm nhưng vẫn phải làm việc và bị bỏ đói. Và nhất là cuốn truyện Grimm của cô bị lấy mất. Điều đó làm cho cô đau khổ. Cô bé viết thư về cho mẹ và tỏ ý muốn tự vẫn trên một dòng sông. Người đưa thư trên đường về, trong đêm xuyên rừng mang thư đến thị trấn nơi cha mẹ cô bé sinh sống, đã gặp bọn cướp. Bọn cướp vừa thực hiện xong một phi vụ và chúng đang rất vui vẻ. Chúng nghĩ rằng trong các lá thư có thể giấu tiền nên chúng đã dọc các bức thư ra để tìm kiếm. Lá thư của Lena làm bọn cướp để ý, chúng bắt người đưa thư dịch cho chúng nghe. Bọn cướp quay lại khách sạn Quarrymen đưa cô bé vào xe thư để người đưa thư đưa cô về nhà. Cô bé vui mừng được gặp lại gia đình và khăng khăng cho rằng :"Đêm qua Hoàng Tử với một đội hiệp sỹ đến chiếm lâu đài " và cứu cô.

Câu chuyện của O.Henry mang âm hưởng cổ tích và làm cho ta liên tưởng đến các câu chuyện cổ tích. Mà truyện cổ tích (fairy tale, legend) là "biểu hiện cái nhìn hiện thực của nhân dân đối với thực tại, đồng thời nói lên những quan điểm đạo đức, những quan niệm về công lí xã hội và ước mơ về cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống hiện tại." (2) . Song bên cạnh đó, Hoàng tử đồng xanh lại có những nét mới của một truyện ngắn.

Trong truyện cổ tích luôn xuất hiện lực lượng thần kì để cứu khốn phò nguy làm cho câu chuyện luôn có một kết thúc có hậu. Là một thể loại văn học dân gian, là "sản phẩm của trí tưởng tượng phong phú"(3), cổ tích luôn mang đến tư tưởng lạc quan, niềm tin vào những điều tốt đẹp. Truyện bao giờ cũng có kết thúc có hậu, diễn tả quá trình đấu tranh mà chiến thắng cuối cùng luôn thuộc về cái Thiện đối với cái Ác, cái tốt với cái xấu, cái chính với tà...Truyện cổ tích làm cho con người tin tưởng vào quan niệm ở hiền gặp lành, ác giả ác báo... 

Trong các câu chuyện cổ tích, ta tường gặp các bà Tiên, ông Bụt, vị thần...hay một thế lực vô hình nào đó xuất hiện kịp thời cứu giúp những số phận khi gặp những tình huống hiểm nguy, trắc trở. Đó là các nhân vật chức năng trong truyện cổ, chỉ xuất hiện làm xong nhiệm vụ thì biến mất, không có tính cách, số phận. Trong câu chuyện này, cô bé Lena được cứu khỏi khách sạn Quarrymen bởi những người nghĩa hiệp, biết giúp đỡ kẻ yếu bị đàn áp. Đó là một bọn cướp khi chúng vừa đi cướp được một chuyến về. Bọn chúng là kẻ thù của những người dân lương thiện. Hành động của chúng cũng chứa đựng bạo lực (Họ ném ông Maloney vào cái thùng nước mưa và rắc bột lên khắp người bà Maloney.) nhưng mục đích lần này thì đáng ca ngợi : Chúng cứu cô bé Lena mười một tuổi, "gầy còm và thiếu ăn" ra khỏi kiếp sống nô lệ. Bọn cướp xuất hiện đột ngột đúng vào lúc cô bé đang gặp nguy khốn đến tính mạng. Mấy ngày nay, cô bé đang bị ốm mà lại bị "tát và không được ăn tối". Cuốn truyện cổ tích Grimm, người bạn tinh thần của cô đã bị lấy mất và cô dự định "sẽ đi đến nơi sâu trong sông và chết đuối" nếu như mẹ cô không đưa cô về nhà. Hành động của bọn cướp đã xuất hiện kịp thời cứu giúp cô bé trước khi quá muộn. Trong các câu chuyện cổ tích, các yếu tố thần kì là lực lượng cứu nguy thì trong truyện của O.Henry nhân vật cứu nguy đó là những con người bằng da bằng thịt. Tính cổ tích và tính hiện đại lồng vào nhau.

Trong các truyện ngắn của O.Henry ta thường gặp những nhân vật lưỡng tính như thế. Đó là những tên cướp, kẻ lừa đảo, tên trộm cắp chuyên nghiệp... bên cạnh cái gọi là kẻ thù của loài người nói chung thì còn là những tên bất lương tốt bụng, tên trộm nhân từ, kẻ lừa đảo lương thiện...Đó là một tên bác sĩ kiêm trộm cắp giết người để lấy tiền nhưng lại bỏ tiền của mình ra cho người vợ của nạn nhân mà bảo đó là tiền của anh chồng gửi lại để người vợ còn lại ấn tượng tốt và tha thứ cho người chồng tội lỗi trong " Con người hai mặt"; đó là tên trộm chuyên nghiệp sẵn sàng cứu một đứa trẻ mà biết chắc rằng sau hành động cứu nguy đó anh ta sẽ bị bắt vì bị lộ chân tướng và những dự định về cuộc sống hạnh phúc của anh ta sẽ tan thành mây khói trong " Một sự cải tạo được cứu vãn"; đó là một tên trộm bắt gặp đúng người chủ nhà cùng căn bệnh phong thấp như mình và trò truyện như những người bạn tri kỉ trong " Đồng bệnh tương thân"; đó là những kẻ đã lập công ty để lừa đảo tiền bạc nhưng khi biết nạn nhân của họ là những người nghèo khổ thì họ đã trả lại trong "Một cơn gió dịu"... Các câu chuyện của O.Henry phảng phất không khí cổ tích, niềm tin cổ tích. Mà cổ tích thì chỉ mang lại cho người ta niềm tin vào điều tốt nhiều hơn là giá trị thực tế để loài người biết mà sống như thế nào. Trong cổ tích, chúng ta gặp không khí của chủ nghĩa lãng mạn : những cái kết có hậu, các nhân vật lí tưởng và hành động lí tưởng.... Văn của O.Henry có đặc điểm lãng mạn mang không khí cổ tích nhưng vẫn có chất hiện thực được thể hiện trong đó. O.Henry "là nhà hiện thực trá hình. Bề ngoài truyện của ông thì nhẹ nhàng, bay bổng, say đắm,...nhưng tầng ngầm của nó là cả một xã hội sống động, đủ hạng người trong cuộc nhân sinh quay cuồng."(4). Hoàng tử đồng xanh không phải là có cái kết có hậu và những tên cướp lí tưởng đó sao? Và chất hiện thực đó là xã hội Mĩ thời kì đầu của tư bản chủ nghĩa những năm cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX.

  2. Truyện cổ tích "chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp...,khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền), có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt." (5). Cho nên trong các câu chuyện cổ tích luôn có hai loại nhân vật đối cực:Thiện và Ác. Trong đó các nhân vật Ác thường là những kẻ tham lam, độc ác, tàn bạo...Họ là những kẻ chuyên đi bóc lột các các nhân vật lương thiện, tạo thành hai thái cực đối lập : chính nghĩa - ác tà, bị bóc lột - bóc lột, lương thiện - bất lương... Trong Hoàng tử đồng xanh, bọn đi bóc lột là chủ khách sạn Quarrymen: vợ chồng Maloney. Vợ chồng chủ khách sạn bắt cô bé làm những công việc nặng nhọc của người lớn. Cô bé Lena chỉ được nghỉ ngơi với "tấm nệm trải trên sàn" vào chín giờ tối khi "lưng và tay chân cô đều nhức mỏi". Cô bé cũng không được viết thư hay liên lạc với ai vì "bà Maloney không thích cô viết thư" . Ngoài ra còn có người bố vô lương tâm và "bủn xỉn" của Lena nữa - Peter Hildesmuller, người đã nỡ để cô bé xa gia đình, phải làm việc cực khổ để "lãnh được ba đô la mỗi tuần" để "thêm đồng lương của cô vào cửa hàng của ông" vì ông "có tham vọng sẽ trở nên giàu có như ông hàng xóm." Còn cô bé Lena, một cô bé hiền lành, dễ thương và chăm chỉ; cô mười một tuổi, lứa tuổi đáng lẽ được sống trong tình yêu thương và che chở của người lớn thì phải "sống xa mẹ, và không khi nào có thời giờ để nô đùa", lại còn bị đánh đập và bỏ đói, bị lấy mất cuốn truyện cổ Grimm - niềm tin của cô. Lena đang bị cướp đi tuổi thơ bởi những người lớn tham lam, độc ác, không có tình thương. Trong cổ tích , khi nhân vật rơi vào những hoàn cảnh khốn cùng thì các nhân vật cứu nguy xuất hiện. Điều này đã tạo nên một niềm tin đó là niềm tin cổ tích.

3.Truyện cổ tích luôn tạo ra niềm tin vào những điều tốt đẹp. Về một khía cạnh nào đó, truyện cổ tích giúp cho con người thấy an bình, cân bằng với cuộc sống, tin vào những điều tốt đẹp, giúp cho con người thoát khỏi những phút ngã lòng. Sự thật trần trụi đôi khi gây "choáng" có tác dụng thức tỉnh nhưng niềm tin cổ tích lại giúp cho loài người còn muốn vươn tới tương lai.

 Niềm tin cổ tích trong các câu chuyện cổ Grim đã mang đến cho cô bé Lena niềm "an ủi và hy vọng", tin một ngày nào đó sẽ có "một hoàng tử hay một bà tiên sẽ đến và cứu cô ra khỏi cảnh khốn cùng", vì cô biết rằng:"luôn luôn khi đã đến cùng cực là thể nào cũng có một bà tiên hiền từ hay một hoàng tử dũng cảm đến giải cứu". Niềm tin cứu vớt con người khi ngã lòng và làm nảy sinh hy vọng. Cô bé Lena "luôn tin là Hoàng Tử sẽ đến." Chính vì niềm tin cổ tích đó nên khi được cứu bởi bọn cướp thì cô bé Lena cứ khăng khăng cho là có một vị hoàng tử cao lớn, khỏe mạnh, râu ria dài, "nói nhỏ nhẹ, hiền từ, có mùi rượu nữa. Hoàng Tử nhấc con lên cho ngồi trước ông trên lưng ngựa, rồi chạy đi với các hiệp sỹ. Hoàng Tử ôm chặt con, rồi con ngủ luôn cho đến lúc con về tới đây." Niềm tin của cô bé làm cho người lớn không thể tin được, đến nỗi người đưa thư phải la lên:"Vớ vẩn! Toàn chuyện cổ tích!". Niềm tin của cô bé bền vững đến nỗi "cho đến bây giờ, các cư dân tốt của Fredericksburg vẫn không thể nào thuyết phục được cô bé cho lời giải thích theo cách khác." Niềm tin của Lena giống như bao niềm tin vững bền khác của các cô bé cậu bé khi đọc truyện cổ tích: dù thế nào thì cuối cùng cái Thiện bao giờ cũng sẽ thắng cái Ác.

Dù sao thì Hoàng tử đồng xanh là một truyện ngắn được viết theo phong cách truyền thống (cốt truyện năm phần, trần thuật ngôi thứ ba...). Bảng so sánh sau đây sẽ chỉ ra sự khác biệt về nhân vật, không-thời gian, cấu trúc...giữa truyện cổ tích nói chung với truyện ngắn này.

Từ niềm tin trong câu chuyện cổ tích của Grimm mà cô bé Lena có được trong câu chuyện Hoàng tử đồng xanh làm cho ta liên tưởng đến niềm tin tín ngưỡng trong dân gian và tôn giáo. Tín ngưỡng là " sự tin tưởng vào sức mạnh của một đấng thiêng liêng và những giáo lí của một tôn giáo". (6). Mạch nối giữa cổ tích với hiện đại là niềm tin cổ tích rất gần với niềm tin tôn giáo.

 Tín ngưỡng giúp cho con người tin tưởng vào tương lai, tin vào sự tốt đẹp trong cuộc sống.Tín ngưỡng như là cổ tích của người lớn. Còn cổ tích như một tôn giáo của trẻ thơ (và cả người lớn nữa). Cô bé Lena trong câu chuyện Hoàng tử đồng xanh cũng như nhân loại sẽ mãi còn cần đến niềm tin trong các câu chuyện cổ hay chốn linh thiêng của các đấng siêu hình khi thế giới luôn còn bất ổn như một tất yếu của sự phát triển. Và như thế là các câu chuyện cổ tích vẫn còn cần cho trẻ thơ và tín ngưỡng vẫn cần cho người lớn.

 Cuối xuân đại lễ 1000 năm Thăng long

(1). Truyện ngắn O. Henry.

(2),(3).Đỗ Đức Hiểu, ...Từ điển Văn học (bộ mới), NXB Thế giới, 2004, tr 1840.

(4).Lê Huy Bắc, O.Henry và Chiếc lá cuối cùng, NXB Giáo dục, 2006, tr 53

(5).Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng Chủ biên), Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục, 2009, tr 368.

(6).Nguyễn Văn Đạm, Từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin, 1999, tr 823.