Nhìn vào đô thị Hoa Lư, người ta có thể nói ngay đến sự biệt lập và hẻo lánh của nó. Toàn bộ đô thị này là khu vực xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình - nằm gọn trong một thung lũng núi đá vôi trùng điệp. Nói chính xác hơn thung lũng này nằm ở rìa ngoài của hệ thống núi đá vôi trông thẳng ra phía Nam châu thổ sông Hồng. Vị trí hẻo lánh tự nhiên của đô thị trở thành một đầu mối giao thông quan trọng thông thương với các vùng khác của đất nước.

Sông Hoàng Long ở phía Bắc kinh thành, trải qua nhiều thế kỷ để lại nhiều cái tên trong ký ức dân gian và trong lịch sử: Sông Đại Hoàng, sông Thủy Tiên, sông Điềm, sông Hoàng Long... Theo dòng sông Hoàng Long, có thể ngược lên miền núi, xuôi xuống miền biển hay lên tận phía Bắc của đất nước.

 

Chính con đường sông này từ đất Trung Quốc vào sông Bạch Đằng, qua sông Luộc, rồi qua sông Đáy (ở Phủ Lý), tiếp đến cửa sông Hoàng Long (ở Gián Khẩu) mà các sứ thần nhà Tống đã tới đô thị Hoa Lư, yết kiến vua Lê Đại Hành năm 990.

Sông Hoàng Long có nhiều nhánh chảy vào các khu vực trong đô thị Hoa Lư. Con sông Chanh từ bến đò Trường Yên ở Hoa Lư đến ngã ba Gián Khẩu chảy ngoài hệ thống núi đá vôi, gặp sông Trường từ thung lũng đô thị Hoa Lư, thoát ra ở làng Cổ Loan để nhập vào con sông Vân. Sông Vân chảy dọc theo đường quốc lộ Một đến Cầu Yên, vòng về phía tây, gặp hệ thống sông Thiện Dưỡng và đổ vào cầu Ghềnh, rồi chảy ra biển ở cửa Đại Hoàng, cửa Tiểu Khang.

Một nhánh sông Vân khác, gặp con sông từ núi đổ xuống, hợp thành sông Thần Phù đổ ra biển ở cửa Thần Phù (cửa Ác, cửa Đại An).

Như vậy là từ đô thị Hoa Lư, bằng đường thuỷ có thể thông thương ra các miền khác nhau trong vùng và trong cả nước.

Về đường bộ thì con đường thiên lý, đường cái quan, trục đường giao thông cổ chạy dài suốt chiều dọc đất nước, men theo phía đông đô thị Hoa Lư. Một con đường ngang, nối thẳng từ trục đường thiên lý vào tới đô thị qua trạm "tiền tế" Thiên Tôn, trạm Quán Vinh và trạm Áng Ngũ, trước khi đến cửa Đông - cửa chính của Kinh thành dưới chân núi Đàm. Nơi đây còn có một tấm bia đề: "Đường Cửa Đông Trường Yên" là nơi các quân thần văn, võ ra vào khi tiến triều hay lui hầu (sát đường 12 ngày nay).

Một con đường khác rất quan trọng nhưng thời nay ít ai biết đến, đó là con đường thượng đạo (đường lai kinh). Đây là con đường rất cổ, chạy trên miền núi, nối miền Bắc và miền Trung đất nước, nó được hình thành rất sớm trước khi có con đường cái quan (đường quốc lộ Một) rất xa, được sử dụng cho đến thế kỷ XVIII.

 

Từ thế kỷ X, từ đô thị Hoa Lư đi về phía tây sẽ gặp con đường này trên hướng ra vào miền tây Thanh Hoá, Hoà Bình từ vùng Phố Cát ở ngã ba Rọn. Năm 967, Đinh Bộ Lĩnh theo con đường này đã kéo quân từ Hoa Lư qua Đồng Chiêm, Hang Nước (phía sau Hương Sơn) tiến tới Đỗ Động (Thanh Oai) để đánh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc.

Như vậy, đô thị cổ Hoa Lư nằm giữa hai trục đường bộ xuyên đất nước: Đường thượng đạo ở phía Tây và đường thiên lý ở phía đông. Cùng với mạng lưới đường thủy, tuy nằm sâu trong nội địa, giữa thung lũng núi đá vôi hiểm trở, nhưng đô thị Hoa Lư vẫn dễ dàng thông thương với mọi miền. Đó là một điều kiện hết sức thuận tiện để đô thị Hoa Lư hình thành và phát triển.